Marathi Khidkitun

गेल्या वर्षी तीन ऑगस्टला सुरू झालेल्या 'मराठी खिडकीतून' या पाॅडकास्टचा हा शंभरावा एपिसोड! त्यानिमित्ताने गेल्या वर्षभराचा आढावा घेत, तुमच्याशी संवाद साधत आहेत:डॉक्टर राजीव आणि माणिक!

'मराठी खिडकीतून' आपण स्वागत करत आहोत: बोलघेवड्या,'दोन बायका गप्पा ऐका' असं म्हणणाऱ्या,अपर्णा दीक्षित आणि अवंती दामले यांचं! त्यांच्याशी मनमोकळ्या गप्पा मारताना वेळ कसा गेला हे आम्हाला कळलंही नाही!त्या ऐकताना तुम्हालाही तसंच वाटेल!

व. पु.काळे म्हणजे एक सिद्ध- हस्त लेखक! हरहुन्नरी कलावंत!चला तर, व. पुं. च्या दोन घरात डोकावू या! आधी दादरच्या, आणि नंतर वांद्र्याच्या साहित्य सहवास मधील घरात.

न्यूटनने गुरुत्वाकर्षणाचा शोध तर लावलाच आणि 1686 साली गतीचे तीन नियम सुद्धा प्रस्थापित केले!गुरुत्वाकर्षणाला आणि गतीलाआईन्स्टाईननं एक वेगळंच परिमाण दिल! त्याविषयी बोलत आहेत डॉक्टर राजीव आणि माणिक:

प्रत्येक जणच सुख शोधत असतो, सुखी होण्याचा प्रयत्न करत असतो. ग्रीक तत्त्वज्ञ एपिक्युरस यांनी सांगितलेला सुखाचा मार्ग उलगडून दाखवत आहेत,डॉक्टर राजीव आणि माणिक.

प्रसिद्धीपासून दूर राहिलेले कवी म. म.देशपांडे! त्यांच्या 'वनफूल'या पहिल्या कवितासंग्रहातली ही कविता, 'कळत नाही'. ही कविता म्हणजे कवीच्या व्याकुळ मनाचं स्वगत आहे! या कवितेचा रसास्वाद घेऊ या, डॉक्टर राजीव आणि माणिक यांच्या बरोबर:

नागरी समाजापासून दूर आणि दुर्लक्षित राहिलेल्या आदिवासीसमाजाविषयी, आणि या आदिवासी बांधवांसाठी काम करणाऱ्या वेगवेगळ्या संस्थांविषयी,डॉक्टर राजीव आणि माणिक तुमच्याशी संवाद साधत आहेत.

वैदिक कालपासून देवराई ची संस्कृती चालत आली आहे! देवराई या संकल्पनेत श्रद्धा, आणि भीती सुद्धा दडलेली आहे! त्यामुळे पर्यावरणाचे रक्षण,आणि संवर्धन कसं होतं,याविषयी तुमच्याशी बोलत आहेत डॉक्टर राजीव आणि माणिक.

कोणत्याही आपत्तीने माणूस हवालदिल होतो, पण त्याला थोडेफार सुरक्षा- कवच मिळाले की,तो निर्धास्त होतो! या पेल्ट्झ परिणामाबद्दल बोलत आहेत: डॉक्टर राजीव आणि माणिक.

'हरित' रसायन शास्त्राचा पुरस्कर्ता म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या रसायन- शास्त्रज्ञ-रॉबर्ट ग्रब्ज- यांनी केलेल्या प्रयत्नांबद्दल, आपल्याशी संवाद साधत आहेत डॉक्टर राजीव आणि माणिक.

लुडविग् विटगेनस्टाईन यांनी 1921साली तत्त्वज्ञानावर लिहिलेल्या पुस्तकामुळे तत्वज्ञान शाखा कायमस्वरूपी बदलली! या पुस्तकाबद्दल आणि लेखकाबद्दल आपल्याशी बोलत आहेत :डॉक्टर राजीव आणि माणिक

गझल सम्राज्ञी बेगम अख्तर म्हणजे खरोखरीच संगीताचा अनोखा अलंकार होता! त्यांच्या गायनाबद्दल आणि जीवनाबद्दल, आपल्याशी हळुवार हितगुज करत आहेत, डॉक्टर राजीव आणि माणिक

द. मा. मिरासदार नामवंत विनोदी कथाकार होतेच, त्याचबरोबर आनंदी जीवनाचं उत्साही तत्त्वज्ञान हसत खेळत शिकवणारे सिद्धहस्त शिक्षक प्राध्यापक ही होते! मनोरंजनातून कलात्मक उंची गाठणाऱ्या द.मां. बद्दल बोलत आहेत,डॉक्टर राजीव आणि माणिक

प्रत्येकाच्या जीवनात गुरूचं महत्त्व असतंच!या गुरूंविषयी, वेगवेगळ्या जीवन क्षेत्रातल्या त्यांच्या स्थानांबद्दल, आणि स्वतःच्या जीवनातल्या शिक्षकांच्या विषयी, डॉक्टर राजीव आणि माणिक तुमच्याशीगुप्तगू करत आहेत:

विश्वाची निर्हेतुकता सांगणाऱ्या आणि भौतिकशास्त्राला नवी दिशा देणाऱ्या स्टीव्हन वाईनबर्ग यांच्या विषयी आपल्याशी बोलत आहेत डॉक्टर राजीव आणि माणिक:

पु.शि.रेगे हे कवी म्हणून आणि लेखक म्हणून मराठी साहित्याचं दालन समृद्ध करून गेले! ते मितभाषी आणि मिताक्षरी होते! शब्दातून ते बोलतच, पण शब्दापलीकडचेही बोलत! त्यांची ही सलगीच्या सुरात सांगितलेली आणि खट्याळ वातावरणातली कान-गोष्ट :अन् पहाट होता...

लंडनमधल्या प्रसिद्ध टेम्स नदीच्या काठाकाठाने हिंडताना, या नदी विषयी,आणि ती स्वच्छ ठेवण्यासाठी केलेल्या प्रयत्नांबद्दल, खूप आत्मीयतेनं आपल्याशी संवाद साधत आहेत डॉक्टर राजीव आणि माणिक:

बोलण्यात लिहिण्यात काही शब्दांची पुनरुक्ती होते!या विषयी झिप्फ या शास्त्रज्ञाने 1935 साली मांडलेला सिद्धांत,आज केवळ भाषेलाच नाही तर इतरही कितीतरी गोष्टींना लागू होतो! त्या विषयी आपल्याशी बोलत आहेत डॉक्टर राजीव आणि माणिक:

पटकन शोधलेलं उत्तर, घेतलेला निर्णय योग्य, का सारासार विचार करून घेतलेला निर्णय योग्य? याचं उत्तर आपल्याबरोबर शोधत आहेत, डॉक्टर राजीव आणि माणिक:

संध्याकाळी कवींच्या मनात कवितेच्या ओळी उस्फुर्त पणे येतात!कितीतरी मराठी, हिंदी कविता आणि गाणी या संध्याकाळच्या वेळेवर आहेत!याविषयी आपल्याशी संवाद साधत आहेत,डॉक्टर राजीव आणि माणिक

When it comes to Marathi folklore, Lavani is one of the prominent art forms of the rural lifestyle. In this episode of Marathi Khidkitun listen to our hosts Dr. Rajiv and Manik Deshmukh speak about it and its journey all the way to cinema screens.

सावंतवाडी पासून पुण्यापर्यंत आणि मेघालया पासून ते कच्छ पर्यंत वेगवेगळ्या ठिकाणी चाललेल्या घटनांबद्दल वाचता-वाचता मिळालेली माहिती तुम्हाला सांगताहेत डॉक्टर राजीव आणि माणिक.

कवी ग्रेस यांची कविता, म्हणजे काहीशी अगम्य,पण मनाला भुरळ घालणारी !... ...आणि अशी दुर्बोधता प्रत्यक्ष आयुष्यात जगणाऱ्या कवी ग्रेस यांच्या घरी घेऊन जात आहेत,डॉक्टर राजीव आणि माणिक

आपल्या मराठी भाषेतील नियतकालिके आणि पुस्तके संपादन करणाऱ्या आणि प्रकाशित करणाऱ्या तीन बंधूद्वयां बद्दल आपल्याशी संवाद साधत आहेत डॉक्टर राजीव आणि माणिक

पॅरिस मधलं लुव्र, लंडन मधलं टॉवर ऑफ लंडन, हैदराबादचे सालारजंग म्युझियम आणि पुण्यातलं राजा दिनकर केळकर म्युझियम याचीच साक्ष आहेत! चला तर बघूयात ही वेगवेगळीसंग्रहालयं: ह्या मराठी खिडकीतूनच्या एपिसोड मधून.

विविध वस्तू जमवण्याचा, त्यांचा संग्रह करण्याचा, माणसाचा स्वभाव असतो! या वृत्तीतूनच जगभरामध्ये वेगवेगळी संग्रहालयं निर्माण झाली!

डॉक्टर राजीव आणि माणिक आपल्याला घेऊन जात आहेत , गो नी दांडेकर यांच्या तळेगाव मधल्या घरात!किती वेगळं आणि अगत्यशील हे घर आहे,ते आपण बघूया:

गो नी दांडेकर यांच्या व्यक्तिमत्वाबद्दल आणि लेखनाबद्दल जितकं लिहावं तितकं थोडंच आहे,असं त्यांचं बहुरंगी बहुढंगी जीवन आहे! त्‍याची एक झलक बघू या डॉक्टर राजीव आणि माणिक बरोबर:

माणसाला झोपेची अत्यंत आवश्यकता असते! नीट झोप झाली नाही तर माणसाचा स्वभाव चिडचिडा होतो, त्याच्या हातून चुका होऊ शकतात, आणि त्याला निरनिराळे आजारही होऊ शकतात! झोपेचे महत्त्व सांगताहेत डॉक्टर राजीव आणि माणिक:

आपल्या सभोवतालच्या सृष्टीमध्ये कितीतरी प्राणी, पक्षी, नांदत असतात! ते कळपाने राहतात, थव्याने उडतात, ,पण कधीही त्यांचा एकमेकांना धक्का लागत नाही! सृष्टी मधल्या या अंतराच्या भानाचं ज्ञान त्यांना कुठून येतं, हे जाणून घेऊया :डॉक्टर राजीव आणि माणिक बरोबर:

एका व्यक्तीने पुढाकार घेऊन चालू केलेल्या संस्थेमुळे, एखाद्या स्फुल्लिंगा प्रमाणे सगळ्या गावाचा कायापालट होऊ शकतो! अशा काही स्फूर्तीदायक कामांचा आढावा घेऊया, डॉक्टर राजीव आणि माणिक बरोबर:

मराठी आणि हिंदी चित्रपट सृष्टी आपल्या अभिनयानं गाजवणाऱ्या अमृता खानविलकरशी मनमोकळ्या गप्पा मारत आहेत, डॉक्टर राजीव आणि माणिक:

'मराठी असे आमुची मायबोली' किंवा 'प्रेमस्वरूप आई' अशा कविता लिहिणारे माधव ज्युलियन, नेहमीच प्रेम आणि शांतीचा संदेश त्यांच्या काव्यातून देणारे आणि मराठीचा अभिमान मिरवणारे माधव जुलियन! त्यांची ही एक आगळीवेगळी कविता आपण समजून घेऊ या: माळवारा.

मराठी काव्याच्या प्रवासामध्ये रविकिरण मंडळाचे स्थान फार महत्त्वाचे आहे! मराठी कवितेत आधुनिकतेचा पाया त्यांनी घातला ! रविकिरण मंडळाचे अध्वर्यू होते माधव ज्युलियन, म्हणजेच माधवराव पटवर्धन!त्याविषयी माहिती करून घेऊया:

आचार्य अत्रे यांच्या विडंबन कवितांचा संग्रह म्हणजे 'झेंडूची फुले' हे पुस्तक! 1925 च्या सुमारास प्रसिद्ध झालेल्या या पुस्तकातली झेंडूची फुले अजूनही ताजी तवानी वाटतात! चला तर, जाणून घेऊया, या टवटवीत झेंडूच्या फुलांचे रहस्य, डॉक्टर राजीव आणि माणिक कडून:

आज अक्षय तृतीया आहे, साडेतीन मुहूर्त मधला अर्धा मुहूर्त !सोन्याच्या खरेदीसाठी खूप चांगला !आजच्या या सुमुहूर्तावर आपण आपल्या मराठी भाषेच्या देवनागरी लिपी बद्दल, त्यातल्या सुवर्णाक्षरांची माहिती करून घेऊ:

जयंत साळगावकरांनी कालनिर्णय दिनदर्शिका चालू केल्याला 50 वर्ष होत आहेत !त्यानिमित्त त्यांचे चिरंजीव आणि संचालक श्री जयराज साळगावकर यांच्याशी मनमोकळी बातचीत: भाग २

जयंत साळगावकरांनी कालनिर्णय दिनदर्शिका चालू केल्याला 50 वर्ष होत आहेत !त्यानिमित्त त्यांचे चिरंजीव आणि संचालक श्री जयराज साळगावकर यांच्याशी मनमोकळी बातचीत: भाग 1.

पुस्तकांबद्दल आणि माणसांबद्दल खूप आपुलकीने वागणारं आणि एकमेकांना धरून राहणारं घर !चला ,या घराला भेट देऊया:

डॉक्टर रा चिं ढेरे यांचं लोकसाहित्यावरचे संशोधन हा एक अमूल्य ठेवा आहे! आणि तो नुसता जपण्याचाच नव्हे तर पुढे नेण्याचा प्रयत्न करत आहे: डॉ. रा चिं ढेरे संस्कृती संशोधन केंद्र :त्याविषयी जाणून घेऊ या.

खरंच का माणसाचा लक्ष कालावधी म्हणजे attention span कमी झाला आहे का?आणि तसं असेल तर त्याच्यावर उपाय काय? आपल्याशी त्या विषयी बोलत आहेत डॉक्टर राजीव आणि माणिक

आपण आपल्या अवती-भवती पाहिलं, तर कितीतरी माणसं कुठलाही गाजावाजा न करता समाजासाठी झटत असतात, मन लावून काम करत असतात! चला तर त्यांची गाठ घेऊ या!

दापोलीला 'रत्नांची खाण' असं म्हटलं जातं! आपल्याला माहीत असलेली कितीतरी थोर मंडळी दापोलीच्या परिसरातली आहेत!दापोलीच्या भटकंतीत आपण या सगळ्या मंडळींना भेटूयात का?

मंडळी, आज आपल्याकडे इंडोलॉजीस्ट सानिया माने आल्या आहेत. त्या कम्युनिकेशन स्किल मध्ये सर्टिफाइड ट्रेनर आहेत!पधिल हेरिटेज टुरिझम च्या संस्थापिका आणि संचालिका आहेत! 'अखंड भारत'या त्यांच्या नवीन संकल्पनेविषयी आपण त्यांच्याशी गप्पा मारूया:

दिल्लीतल्या मीना बागेत जाऊया, कवी अनिल यांच्या घरी !आपल्याला हे घर दाखवत आहेत मंगेश विठ्ठल राजाध्यक्ष,डॉक्टर राजीव आणि माणिक यांच्या बरोबर....

कवी अनिल यांची ही गाजलेली भावकविता! तिचा अन्वयार्थ लावून ती आपण समजुन घेऊ या डॉक्टर राजीव आणि माणिक यांच्या बरोबर!

मराठी मध्ये विज्ञानावर आधारित कथा कमी आहेत. विज्ञान साहित्याचा प्रसार होणं आवश्यक आहे, असं मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष श्री जयंत नारळीकरांनी आवर्जून सांगितलं आहे! त्याबद्दल आपल्याशी बोलत आहेत डॉक्टर राजीव आणि माणिक

कुत्रा हत्ती अशांसारख्या प्राण्यांमध्ये काही अतिंद्रिय क्षमता असतात! तशाच क्षमता काही स्वमग्न व्यक्तींमध्ये आढळून येतात! चला तर, या अतिंद्रिय क्षमतांच्या प्रदेशात फेरफटका मारू यात...

अभिजात कलेचा वारसा लोककलातून जपला जातो, म्हणून, भजन, भारुड, गोंधळ, या लोककला फार महत्त्वाच्या आहेत! काही लोक कला मात्र उपेक्षित राहिलेल्या आहेत. त्यातल्या दोन लोककला म्हणजे वही गायन आणि आराध्यांचा मेळा! त्‍यांचा कानोसा घेऊ यात डॉक्टर राजीव आणि माणिक बरोबर

डॉक्टर राजीव आणि माणिक आपल्याशी बोलत आहेत एका वैज्ञानिक संशोधका बद्दल!डॉक्टर बिभा चौधरी या पदार्थविज्ञान म्हणजे भौतिकशास्त्राच्या संशोधक होत्या!त्यांच्याबद्दल आपल्याला फारशी माहिती नाही!चला तर ऐकूयात डॉक्टर बिभा चौधरींबद्दल.